Երվանդաշատ գյուղի պատմությունը
Կյանքը՝ սահմանին
Այստեղ կգտնեք Արմավիրի մարզի Երվանդաշատ
գյուղի գույները։
Քարքարոտ լեռների մեջ, Երասխ գետի ձախ ափին՝ Ախուրյանի հետ միախառնման տեղում խոյանում է Երվանդաշատ գյուղը՝ Արմավիր մարզկենտրոնից հարավ-արևմուտք: Երվանդաշատը Երվանդունիների թագավորության վերջին մայրաքաղաքն է՝ հիմնադրված մ.թ.ա. III դարի վերջին Երվանդ Դ վերջին թագավորի կողմից, Այրարատ նահանգի Արշարունիք (հնում Երվանդունիք կամ Երասխաձոր) գավառում: Որպես մայրաքաղաք հաջորդել է Արմավիրին և կոչվել նաև Մարմետ: Բնակավայրը գտնվում է ծովի մակերևույթից 975 մետր բարձրության վրա, մարզկենտրոնից 43 կմ հարավ-արևմուտք:
Պատմական ակնարկ
Երվանդ Վերջին արքան մ.թ.ա. 220թ. քաղաքը կառուցել է Այրարատ նահանգի Երասխաձոր գավառում` Ախուրյանն Արաքսին միախառնվելու վայրում։ Երվանդ Վերջին թագավորը Երվանդաշատ է տեղափոխում արքունի ողջ հարստությունը և Արմավիրի բնակչության մի մասը: Մայրաքաղաքը տեղափոխելու հիմնական պատճառը, ըստ Մ. Խորենացու, Արաքսի հունի փոփոխումն էր, ինչի հետևանքով քաղաքի բնակիչները զրկվել էին ջրից. «Եվ ձմեռը երկարելիս, երբ հյուսիսային ցուրտ քամիներ էին փչում, վտակը սառչում էր բոլորովին, և թագավորանիստ տեղի համար խմելու բավական ջուր չէր ճարվում։ Սրանից Երվանդը նեղվելով, մանավանդ ավելի ամուր տեղ փնտրելով ՝ արքունիքը տեղափոխում է դեպի արևմտյան կողմ...»։ Շատ ավելի կարևոր էր ռազմաքաղաքական նշանակությունը: Երվանդը միջնաբերդն օղակում է բարձր պարիսպներով, պղնձակոփ և ամրակուռ դռներով ամրացնում քաղաքի մուտքերը, մինչև բլրի հատակը անցքեր փորում, որպեսզի երկարատև պաշարման պարագայում հնարավոր լինի գետի ջրից օգտվելը:

Նկարի հեղինակ՝ Անդրանիկ Քեշիշյան

Մարդիկ
Մարդկային ուղի
Գրիշա Ստեփանյանը
Գրիշ պապը պատմում է, որ 1950 թվականի ապրիլի 4-ին Թալինի շրջանի Վերին Սասնաշեն գյուղից գաղթել են Հոկտեմբերյանի շրջանի Երվանդաշատ գյուղ։ Փոքր էր, երկրորդ դասարանում էր սովորում, երբ եկան, այստեղ դպրոցն ավարտել է յոթնամյա կրթությամբ, հետո Հոկտեմբերյանում ավարտել միջնակարգ դպրոցը։ Պատմում է, որ բնակչությունը զբաղվում էր հողագործությամբ, 1950-1962թթ․ մշակվում էր բամբակ, այնուհետև բնակչությունն անցավ նաև խաղողագործությանը, կար 40 հեկտար խաղողի այգի, 60-70 հեկտար ցորենի դաշտեր ու սոխ։ Գրիշ պապը պատմում է, որ 2019 թվականին թոռնուհու հետ գնացել է Արևմտյան Հայաստանի Մշո գավառ՝ իր պապերի գյուղը՝ Ծռգետը տեսնելու (գյուղի անվանումը բաղկացած է «ծուռ» և «գետ» բառերից․ Մեղրագետը, որն անցնում էր գյուղով, հանդիպելով գյուղում գտնվող լեռանը, փոխում էր հունը և ծռվում էր հյուսիս-արևմուտք)։ Նշում է, որ իրենց այցելության ժամանակ այնտեղ ապրում էին քրդեր, իսկ գետն արդեն չկար, հողերն իրար միացնելու հետևանքով ցամաքել էր։
Սուսաննա Պետրոսյանը
Սուսան տատիկը, հիշողությունների գիրկն ընկնելով, մեծ ուրախությամբ ու փոքր ինչ նկատվող հուզմունքով պատմում էր, թե ինչպես էին իր մանկության տարիներին երգեր երգում։ Հիշում է՝ երգի-պարի խումբ ունեին, որը ղեկավարվում էր Սերվենիկ տատիկի ու Ալբերտ պապիկի կողմից, Միշիկը և Սոխակը եղել են նվագողները, ունեցել են համերգներ տարբեր տեղերում՝ Հուշակերտում, Բագարանում, Գերանսոխվոզում։
Ասում է, որ ազատ չէին մնում, միշտ մի բանով զբաղվում ու լցնում էին իրենց օրը, հիմա մնացել են միայն ջերմ հիշողություններ։
Պատմում է, որ երբ չորրորդ դասարանում էր սովորում, դպրոցի տնօրենը համերգ էր կազմակերպում, ու մի օր էլ հարցնում է, թե ո՞վ կարող է երգել, Սուսան տատիկն առաջինն է ձեռք բարձրացնում, աթոռի վրա կանգնած երգում է «Նազենազ» երգը, որին ի պատասխան ստանում է խոսքեր, ըստ որի այդ սիրային, գուսանական երգն իր տարիքին չի համապատասխանում, իսկ նա աներևակայելի ձևով էր սիրում սիրային ու գուսանական երգերը։ Բայց ժողովրդական երգեր նույնպես սիրում էր, նշում է, որ ադրբեջանական երգեր էլ էին երգում։
Ռուբեն Սարգսյանը
Ռուբիկ պապի նախնիները եկել են Բագրանից՝ 1923թ վին, որոշ ժամանակ ապրել են Միրզախանում, Այրիսղաթում, հետո տեղափոխվել Երվանդաշատ։ Առաջինը հաստատվել են Խեչիկենց ազգը՝ Խաչիկյանները, Դաո պապը հինգ տղա է ունեցել, եկել են այստեղ, աշխատել։ Ստացել է յոթնամյա կրթություն, աշխատել է հիվանդանոցում, որպես բուժակ, մինչև 2002թվականը։ Իր 90 տարիների մեծ փորձով Ռուբեն պապը իր սերունդներին միմիայն հայրենասիրություն է պատգամում։
Ժենիկ տատիկը
Գրեթե մեկ դար՝ 91 տարի բոլորած Ժենիկ տատիկը պատմում է իր կյանքի երկար ու ձիգ ճանապարհի մասին, որն անցել է աշխատանքի, սովի ու պատերազմի մեջ։ 1941-ին, երբ սկսվեց պատերազմը, նա ութ տարեկան էր։ Հայրը զորակոչվեց ու հինգ տարի կռվեց գերմանացիների դեմ՝ վերադառնալով միայն 1946-ին։ Այդ տարիներին սովն ու դժվարությունները կյանքի անբաժան մասն էին. հացը բաժանվում էր գրամներով, մարդիկ մահանում էին սովից։ Ժենիկ տատիկի ծնողները 1922-ին Արևմտյան Հայաստանի Բագրանից տեղափոխվել էին Երվանդաշատ՝ հայրենի գյուղի ամենամոտ կետը։ Կենցաղային պայմանները դանդաղ բարելավվում էին. մարդիկ դեռ հողե տներում էին ապրում, բայց հույսը վերականգնվում էր։ Հողի մշակումն ու ընտանիքի հոգսերը Ժենիկ տատիկի կյանքի առանցքն են եղել։
Այն հարցին, թե ինչի՞ց էին ուրախանում, պատասխանում է․
«Մեր մեջ ուրախություն չկար, տխուր սով էր, սոված մարդը կուրախանա՞ր։ Ժողովրդի սերը մեռած էր, երեխաների սիրտը՝ կոտրված»։

Ասում է․
«Ես էլ մահ եմ ուզում չկա։ Հեշտ չի քրեր, ախպերներ, երկու ջահել, ջիվան բալա կորցնել, հո հանգիստ չի, բա, իմ համար շատ դժվար ա բալա ջան։ Հիմիկվա կյանքը լավ ա, թող միշտ լավ ըլի, հիմիկվա ջահելները լավ ապրին, լավ կյանք անեն, ես կյանքից բան չեմ հասկացել, բայց թող ձեր նման ջահելները լավ հասկանան, լավ կյանք անեն, իրանց կյանքն էլ վայելեն, մեռնիմ ջանիդ։ Հիմիկվա սերունդը թող առողջ ըլնի, երկար կյանք ուենա, անփորձանք ըլնի։ Մենակ խաղաղություն ըլնի երկրին, կապույտ ամպ, պայծառ արև, կանաչ ճանապարհ թող բոլորի համար, մեռնիմ ձեզի։ Հիմա ունեմ լավ երեխեք, հարսներ, լավ թոռներ, լավ ծոռներ։ Թող Աստված իրանց երկար կյանք տա, ես իրանցով շատ եմ հպարտանում, շատ եմ ուրախանում, իմ երջանկությունը իրանք են մեռնիմ ջանիդ, ինչքան գովամ գովալու են։ Ձեզ էլ լավ խորհուրդ եմ տալիս, բարի խորհուրդ եմ տալիս»։

Կենցաղ
Անցյալից ներկա
Երվանդաշատում մարդիկ տարվա 4 եղանակներին ունենում էին տարբեր
տեսակի զբաղմունքներ, օրինակ՝ գարնանը՝ առավոտյան զբաղվում էին
երկրագործությամբ և անասնապահությամբ: Իսկ երեկոյան հավաքվում
ու զրուցում էին, նույն ժամանակ երեխաները խաղեր էին խաղում, օրինակ՝ ինչպես ներկայացնում է գյուղի բնակիչ Նվեր պապիկը (Աղաբեկյան Վարդան), պատանի աղջիկներն ու տղաները խաղեր էին խաղում, բայց երբ երեկոյան լույսերը անջատվում էին, բոլորը հավաքվում էին այնտեղ, որտեղ կար լույս ու խաղում էին տարբեր խաղեր, որոնցից էին «Լոտո» և ամեն անգամ ցանկանում էին մի նոր բան ավելացնել իրենց խաղերի մեջ, որպեսզի ավելի հետաքրքրությամբ խաղային։
Կենցաղ
Անցյալի ուրախ լրացումները՝ խաղերը

Գյուղի տարեցները պատմում էին, որ հնում խաղացել են այնպիսի խաղեր որոնք շատերիս հայտնի չեն այսօր, օրինակ՝ «Չլիկ դաստա», «Ղաիշոց», «Ճան»,«Լեփ կճուճ», «Ղարաղազան բներից դուրս արեք», «Յոթ քար», «Պոպոկոցի», «Հավալլա», «Տափոցի», «Կլաս», «Գետնից բարձր»։ Ստորև ներկայացնում ենք դրանց կարճ նկարագրությունները․

  • «Չլիկ դաստայի» ժամանակ երկու հոգի կարճ փայտ էին դնում գետնին ու ուժեղ հարվածով հեռու նետում։
  • «Ղաիշոցի» ժամանակ կլոր գիծ էին գծում, երկու խմբի էին բաժանվում,
գոտիները հանում էին, մի խումբը գոտի պահողն էր, մյուսը՝ գոտի
գողացողները։
  • «Լեփ կճուճ» խաղի ժամանակ երկու հոգի գնում էին, երրորդ մարդը պետք է քար գցեր, որով պետք է մյուս երկուսը բռնեին, հակառակ դեպքում պետք է իրար շալակած գնային։
  • «Ղարաղազան բներից դուրս արեք» խաղի ժամանակ թաղամասի երեխաները հավաքվում էին, խմբերի բաժանվում ու ուշ երեկոյան խաղում։ Բոլորը թաքնվում էին խմբից, միայն մեկ հոգի պետք է փնտրեր մնացածին սահմանված ժամանակահատվածում։ Պատմում են, որ գումարով էին խաղում, գումարը հավաքում էին, խանութից կոնֆետներ գնում ու միասին ուտում։
Կենցաղ
Ավանդույթներ ու ավանդություններ
Տիկին Հասմիկը պատմում է 1970-ական թվականներին գյուղում եղած մշակույթի տան մասին, որտեղ կինոժապավեններով ցուցադրվել են տարբեր ժանրերի ու տարբեր երկրների արտադրության ֆիլմեր։ Եղել է նաև թատերական խմբակ, որ կազմակերպվում էր գյուղի շնորհալի մարդկանց կողմից, մասնակցում էին բոլորը, անկախ սեռից ու տարիքից։ Թատրոնում բեմադրվում էին պատմական դրվագներ՝ վեպերի, էպոսների, առասպելների, պատմվածքների հիման վրա։ Նշում է, որ կինոն մեծ հասկացողություն ու աշխարհ է, ի տարբերություն թատրոնի, որն ավելի նեղ շջանակով ընգրկում ունի, այնուամենայնիվ ասում է, որ թատրոնն ավելի է գնահատում, քանի որ այն ավելի ներանձնային երևույթ է։ Երվանդաշատի թատրոնում բեմադրված ամենատպավորիչ բեմադրությունը եղել է Ղազարոս Աղայանի «Անահիտը», որում խաղացել է գյուղի նախկին մեծերից Սերվենիկ տատիկը։ Տիկին Հասմիկը մեծ ոգևորությամբ պատմեց նաև Արթուր Ղազարյանի մասնակցությամբ կազմակերպված սքանչելի տարեմուտի հանդեսի մասին, որին ներկա էր գյուղի ամբողջ բնակչությունը։
Սուսան տատիկը պատմում է իր հայրիկի ու մայրիկի հարսանիքի ժամանակ տեղի ունեցած մի ծիծաղաշարժ դեպքի մասին։ Իրենց հարսանիքի օրը, կողքի գյուղում՝
Բագարանում ևս հարսանիք է եղել, սակայն այդ հարսանիքի ժամանակ
երաժիշտ չեն ունեցել, Սուսան տատիկի հայրն էլ իր հարսանիքը հետաձգելով, գնացել, նվագել է ուրիշի հարսանիքի ժամանակ, այնուհետեւ ետ վերադարձել ու շարունակել իր հարսանիքը։
Այդ ժամանակաշրջանի հարսանիքների ժամանակ մի ավանդույթ կար, որ հարսանիքի երրորդ օրը խաշ էին պատրաստում, բոլորն իրենց ձեռքերին մոմեր էին պահում ու մինչև ուշ երեկո գովնդ պարում։ Հարսանիքներից 1 օր առաջ մեծ տոնախմբությամբ մորթվել է մսատու եզը, որից տարատեսակ ուտեստներ են պատրաստել։
Ժառանգություն
Բանաստեղծություններ
Երվանդաշատ գյուղն ունի հերոս՝ Գևորգ Այվազյանը, ով մասնակցել է 1991-1994թթ․ պատերազմին։ Նրա անունով այսօր կոչվում է գյուղի դպրոցը։ Բանաստեղծության հեղինակն է համագյուղացի Մաքսիմ Խաչիկյանը․

Գևորգն ելավ կռիվ գնաց,

Զենք ու զրահ վրեն կապած։

Բաժանվելու վերջին ժամին,

Գոնե մնաս բարով չասած։


Ընկա, տղե՛րք, Գևորգն ասաց

Ամու՛ր կանգնեք ձեր դիրքերում,

Կռվի պահին եղեք խիզախ,

Եղեք դաժան ու միք ների։


Հայրենիքի հողը միք տա,

Որ թշնամին ոտնահարի,

Ու ձեր պատվից բարձր պահեք

Հզոր փառքը ֆիդայինների։


Գևորգը կռվի դաշտում զոհվեց,

Սիրտս էրվավ, վառվավ, բոցվեց,

Գևորիկիս պիտի գովեմ,

Դարձել եմ ես գուսան Շահեն։

ժառանգություն
Պատգամներ
Մհեր պապիկը իր մեծերից իրեն հասած մի քանի խրատական տվեց մեզ, որոնք առավել հայտնի էին «Ժողովրդական խոսքեր» անունով։ Այդ խրատականները եկել են դարերի խորքից, կորցրել են իրենց հեղինակներին, բայց բարեբախտաբար նրանցից բխող իմաստն ու արժեքը մնացել է անսասան, ինչ ասել է անփոփոխ․
  • Ոչ թե իմանալն է իմաստություն, այլ կատարելը։
  • Որդյա՛կ, այն կնոջից, որ արհամարհում է իր ամուսնուն, և ասում քեզ, որ դու ավելի գեղեցիկ ես իր աչքին, քան իր ամուսինը, հեռու փախիր, ինչպես չար գազանից կամ օձից։
  • Երբ թագավորների աչքում սիրելի ու փառավոր դառնաս, և ամենքը քեզ սեր ու հավատարմություն ցույց տան, իմացիր, բազում են թշնամիներդ։
  • Նախ քո սեփական լեզվից վախեցիր, ինչպես օտար թշնամուց, քանի որ չգիտես, թե նա երբ քո դեմ չարիք կգործի։
Խնդիրներ
Համայնքի խնդիրները
Արթուր Ղազարյանը, որ առավել հայտնի է «Դերասան Արթուր» անվամբ, պատմում է, որ Սովետական միության տարիներին մարդիկ հավասար ու լավ
էին ապրում, կար համագործակցություն, կար ապահովության զգացում,
իրավիճակը փոխվեց 1990թ-ին, երբ Սովետական միությունը եւ ամեն ինչ
սկսեց քանդվել եւ քանդվում է մինչ օրս։ Ասում է.
«Ամեն ինչ քանդվեց, ես էլ քանդվեցի։ Դուք էլ ձեր մեջ չգիտեք, թե դուք ով եք։ Ամեն ինչ քանդվեց ու մնաց աներազանք»։
Պատմում է եղած ու միևնույն ժամանակ բացակայող մշակույթի տան մասին։

Կուզեր, որ երիտասարդներն ապրեին հային արժանավայել, ասում է.
«Հայամետ եղեք, ձեր տունը ոչ ոք չի գա սարքելու, դուք ձեր ուժերով, պիտի կարողանաք հզորացնեք։ Մեր ազգը հույսն իր վրա պետք ա դնի»։ Երազում է, որ մեր նոր սերունդը մի այնպիսի հզոր զենք ստեղծի, որ ինչպես
ինքն է ասում. «Այլ ազգերի վրա կարողանան մատ թափ տալ»։
Արթուր Ղազարյանն ասում է, որ այն ինչ կար, պետք է լիներ ու զարգանար, բայց փոխարենը հիմա կիսվել ու մահացել է։ Երբ հայ ազգն ուզում է ոտքի կանգնի խանգարում են, թե ով է խանգարում՝ հենց մենք մեզ։ Պատգամում է սիրել, սիրել մեկը մյուսին, հայրենիքը, արժեքները, չմոռանալ անցյալը ու քանդել, վեր հանել պատմությունը։ Սիրել ու հարգել, անկախ ամեն ինչից։
Ֆոտոպատմություն
Դիմագիծ
Ֆոտոպատմություն
Կյանքը կադրում
ֆոտոպատմություն
Ծաղկաբույր Երվանդաշատից
ֆոտոպատմություն
Համի գաղտնիքը
ֆոտոպատմություն
Բնության վկաները
ֆոտոպատմություն
Լավ Աշ
Ֆիլմեր
«Լավ Աշ»
«Լավ Աշ» կարճամետրաժ վավերագրական ֆիլմը պատմում է հայկական լավաշի թխման գործընթացի մասին՝ ցույց տալով, թե ինչպես է այն դառնում անուշաբույր ու անուշահամ հաց, անցնելով տարբեր խմորումների միջով։ «Լավ Աշ» նշանակում է «Լավ ուտելիք»։ Ֆիլմի գլխավոր դերում Քիբար տատիկի ձեռքերն են` արդեն 63 տարիներ շոշափած, ասում են` ձեռքի աշխատանքը կյանքի լեզուն է, իսկ այս ֆիլմը պատմվում է հենց այդ լեզվով։
Ֆիլմեր
«Ծիրանաքաղ»
«Ծիրանաքաղ» ֆիլմը արտահայտում է գյուղական ամառային կոլորիտն իր ներկապնակի ցոլացիկ ու բազմազան գույներով։ Ֆիլմը տեղափոխում է մեզ հայկական գյուղական միջավայր, որտեղ ծիրանի բերքահավաքը դառնում է ոչ միայն աշխատանք, այլև մշակութային արարողություն։ Ծիրանենիների տակ լսվում են բնության մեղմ շշուկներն ու մարդկանց զրույցները, որոնք միախառնվում են ամառվա ջերմությամբ ու ավանդական կյանքի հմայքով։
Վերևում տեղ գտած տեսանյութերի նկարահանումն ու սարումը՝ Սոնա Մալխասյանի

Այս կայքը պատրաստվել է Երվանդաշատի Աշակերտական խորհրդի կողմից
ՔՈԱՖ «Աշակերտական խորհուրդների հզորացում» ծրագրի շրջանակներում։
Հեղինակային իրավունքները պաշտպանված են։
Կայքից մեջբերում անելիս աղբյուրը նշելը պարտադիր է։
coaf@coaf.org

Արմավիր, Երվանդաշատ
11.2024
This site was made on Tilda — a website builder that helps to create a website without any code
Create a website